Islam Times 3 Jan 2012 112012000000Tue, 03 Jan 2012 11:23:20 -0500 11:23 https://www.islamtimes.org/az/article/127230/nəhcül-bəlağə-2 -------------------------------------------------- Title : Nəhcül-Bəlağə (2) -------------------------------------------------- İslamtimes - İmam Əli əleyhis-salamın xütbə, məktub və hikmətli kəlamları Text : NƏHCL BƏLAĞƏ İmam Əli əleyhis-salamın xtbə, məktub və hikmətli kəlamları Toplayan: Seyyid Rəzi 11-ci xtbə İmam Əli əleyhis-salamın Cəməl dyşndə (Aişənin dəvəyə mindiyi dyşdə) dyş bayrağını vladı Məhəmməd ibn Hənəfiyyəyə verdiyi vaxt ona xitabən buyurduğu kəlamlarındandır:[1] Dağlar yerlərindən qoparılsa da, sən z yerindən tərpənmə. (Sən dyş meydanında dağdan mhkəm olmalı, qamamalısan.) Dişlərini bir-birinə sıx (zn mharibənin ətinliklərinə alışdır). Başını Allaha tapşır (dyşdə başından ke, ya btn fikir və xəyallarını Allaha bağla). Ayağını mismar tək torpağa mıxla (dyş meydanında mhkəm dayan, dşmənin oxluğundan qorxma). Qoşunun sonunu grncəyə qədər bax (btn dşmənlər məğlub olmayanadək arxayınlaşma və ya z işində uzaq grən olman n onların ən son hiylə və tədbirlərini nəzərdə tut). Gzlərini yum (dşmənlərin hiylə və tədbirlərini bildikdən sonra hər tərəfə baxma və onların qılınclarının parıltısından vahiməyə dşmə). Bil ki, qələbə və fəth pak olan Allahdandır. (Dyş qaydalarına əməl etdikdən sonra, əgər Allahın istəsə qələbə və zəfər sənə nəsib olacaqdır.) 12-ci xtbə İmam Əli əleyhis-salamın kəlamlarındandır. Cəməl dyşndə Allah o Həzrətə qələbə nəsib etdikdən sonra Həzrətin yoldaşlarından biri dedi: İstəyərdim qardaşım filankəs də bu dyşdə bizimlə olaydı və Allahın sənə dşmənlərin zərində necə qələbə aldırdığını grəydi. Həzrət buyurdu: Sənin qardaşının meyli və istəyi də bizimlədirmi? Dedi: Bəli. Həzrət buyurdu: O da bu dyşdə bizimlə olmuşdur. (Bizi istəyənlərdən hətta) kişilərin belində və qadınların bətnində olanlar da bizimlə birgə qoşunumuzda olmuşlar (yəni, olmuş kimidirlər). Tezliklə ruzigar onları insanın burnundan qəfil axan qan kimi meydana gətirib zahir edəcəkdir. Onların (xidmət və yayılmalarının) səbəbinə iman gclənəcəkdir. (Bizim dşmənlərimiz onlar tərəfindən məğlub ediləcəklər). 13-c xtbə İmam Əli əleyhis-salamın Bəsrə şəhəri və əhalisini məzəmmət etdiyi kəlamlarındandır: [2] Ey camaat, siz bir qadının (Aişənin) qoşunu idiniz və dilsiz bir heyvana (Aişənin dəvəsinə) tabe olmuşdunuz. Onun səsi ilə (onun ətrafına toplaşıb) idarə olunurdunuz damarları kəsildikdə (ldrldkdə) isə hamılıqla qadınız.[3] Sizin əxlaq və xasiyyətiniz sst, əhd-peymanınız boş, inancınız ikizl, şəhərinizin suyu şor və dadsızdır.[4] Sizlərin arasında yaşamış hər kəs z gnahının girovuna evrilmişdir.[5] Sizləri tərk edən hər kəs Pərvərdigarının rəhmətini dərk etmişdir. (nki sizinlə birlikdə olma gnahının cəzasından xilas olmuşdur.) Mən sizin məscidi (suda batan) gəminin sinəsini grrmş kimi grrəm. Allah-təala bu şəhərin yuxarısından və aşağısından əzab gndərmişdir (gydən yağış, yerdən isə dənizin suyunun daşması) ki, onda olanların hamısı qərq olmuşdur. Başqa bir rəvayətdə deyilir (Həzrət buyurub): Allaha and olsun, sizin şəhəriniz batacaqdır. Onun məscidini (suda batan) gəminin sinəsi və ya sinəsi stə yatmış dəvəquşu kimi grrəm. Başqa bir rəvayətdə gstərilir ki, (buyurdu: suda batan məscidi) dənizdə batan toyuğun sinəsi kimi (grrəm).[6] 14-c xtbə İmam Əli əleyhis-salamın əvvəlki (Bəsrə şəhəri və onun əhalisini məzəmmət etdiyi) bəyanına bənzər kəlamlardır: Sizin şəhərin torpağı suya (dənizə) yaxın, səmadan uzaqdır. (nki kəklikdə yerləşmişdir. Yaxud rəzil əxlaqınıza grə İlahi rəhmət sizdən uzaqdır.) Sizin ağılınız yngldr və helminiz, səbriniz lazım olmayan yerlərdə işlədilir (z din və dnyanızın məsləhətini bir qadının əlinə verib dəvəyə itaət etdiyiniz kimi). Buna grə də (ağlınız yngl, helminiz nqsanlı olduğuna grə) oxatanlar n hədəf, yeyənlər n loxma və hcum edənlər n ovsunuz.[7] 15-ci xtbə İmam Əli əleyhis-salamın z xəlifəliyi dvrndə msəlmanlara qaytardığı torpaqlar barədə kəlamlarındandır. Bu, Osmanın (xəlifəliyi dvrndə qohumlarına və ehsana layiq olmayanlara) bağışladığı torpaqlar idi. And olsun Allaha, Osmanın bağışladığını tapsam, onunla qız ərə verib kəniz alsalar belə sahibinə qaytaracağam. nki ədalət və dzlkdə (camaat n din və dnya işlərində) aılma və genişlik var. Ədalət və dzlk dar gələn şəxsə (ona uyğun rəftar etməkdə aciz olana szsz ki,) zlm və sitəm daha dar (daha aciz və gcsz) olar. 16-cı xtbə İmam Əli əleyhis-salamın Mədinə şəhərinin əhalisinin onunla bey ət etdiyi zaman buyurduğu xtbələrindəndir. Mənim əhdim dediyim szlərdədir və onların hamısına zəmanət verirəm. (Szlərimin doğruluğu şbhəsizdir və onda batildən əsər-əlamət yoxdur.) Ruzigarın hadisələri və ibrətləri qarşıda olan gnahın cəzasından və dnyadakı dəyişikliklərdən saxlayan şəxsi təqva və pərhizkarlıq şbhələrə dşməkdən (haqqın batil və halalın haramla səhv salındığı şeylər) saxlayar. Agah olun ki, əzab və bəla (fikir ayrılığı və cahillik) Allahın Peyğəmbərinizi sediyi gn (cahiliyyət dvr) kimi sizlərə qayıtmışdır. And olsun haqq olaraq Peyğəmbəri gndərənə ki, sizlərdən ən aşağıda olan ən yksək məqama yksələnə, sizlərdən ən yksəkdə olan isə ən aşağı məqama dşənə qədər bir-birinə qarışacaqsınız.[8] (İmtahan ələyində) ələnəcək, bir-birinizdən ayrılacaq, (qaynayıb daşan zaman) kəfkirin xrək qazanının dibini qarışdırdığı tək qarışdırılacaqsınız. İslamda qabağa dşən, (Təlhə, Zbeyr və başqaları kimi Peyğəmbərin yanında) qədri və məqamı olmayanlar nə keəcəklər (irəli dşənlər, hamıdan əvvəl İslama iman gətirənlər Allahın peyğəmbərinin yanında byk məqam və hrmət sahibi olanlar) əlbətdə dayanacaqlar. Allaha and olsun, he bir sz gizlətmədim, (deməli olduğunu dedim) he vaxt yalan danışmadım. Bu məqam (sizin bey ətiniz) və bu gn (bey ət n toplaşmanız) barədə mənə xəbər verilmişdi (Allahın Rəsulu mənə xəbər vermişdi). Agah olun ki, gnahlar yyəni qırmış azğın atlara bənzər ki, ona minən gnahkarları od-alova atar. Təqva və gnahdan əkinmək isə yyəni sahibinin əlində olan ram edilmiş dəvələrə bənzər. Onlara minənləri behiştə daxil edərlər. Təqva və gnahdan əkinmə haq və doğru yol, gnahkarlıq isə batil və həlakət yoludur. Bu hər iki yolun z əhli var. Batil yolun yoluları ox olsalar (qəribə deyil, nki) əvvəlki dvrlərdə də ox olub və gnaha batıblar. Əgər haqq azalarsa onun artmasına mid var.[9] Haqq zəifləyərsə gclənməsi ətin olar.[10] (Bundan sonra Seyyid Rəzi əleyhir-rəhmə buyurur:) Deyirəm: bu qısa sz (İmam əleyhis-salamın) sz gzəlliklərindən bəzilərini zndə daşıyır. Mədh edənlərin z dərk etdikləri kimi tərifi ona atmaz. Bu szlərin heyranlığından olan xeyir, xudpəsəndliyin xeyrindən oxdur.[11] Dediklərimizə əlavə olaraq bildirirəm ki, o Həzrətin szlərində he bir dilin vəsf etmək gcnə malik olmadığı, he bir insanın dərinliklərini dərk edə bilmədiyi fəsahət var. Bəyan etdiyim sifətləri dərk etmək btn mrn fəsahətə həsr edib onun kk və əsasını əldə edən şəxslərdən başqa he kəsə nəsib olmur. Bu sz alimlərdən başqa kimsə qavraya bilməz. Bu xtbənin bir hissəsidir Qarşısında Cənnətlə Cəhənnəm olan[12] hər bir kəs asudə deyil.[13] (Birinci, saleh əməllərlə) cəld səy gstərən (İlahi əzabdan) nicat tapmışdır. (İkinci) Haqqı axtaran ki, tənbəldir və (Allahın rəhmət və bağışlamağına) mid edir. (nc) Təqsirkar (haqqa gz yuman), ilahi atəş və əzab iində həlak olandır.[14] Yolun sağı və solu ilə getmək azğınlığa gətirib ıxarar. Doğru yol orta yoldur (ondan kənara ıxmaq olmaz. nki) qorunmuş kitab (Qur ani-Kərim) və peyğəmbərliyin nişanələri (Həzrət Rəsulun snnəsi) onu (şahid) gstərir. Bu doğru yoldan (xalis ədalətdən) Allah Peyğəmbərinin yolu, snnəsi əldə olunur və işlərin sonu (dnya və axirətdə insanlar) ona doğru qayıdır. Haqdan qeyrisini iddia edən hər kəs həlak oldu, yalan danışan hər kimsə ziyan grd. Nadan camaatın arasında haqqı bəyan edən hər kimsə həlak olur. (Onların əllərindən və dilindən ziyan grr və ya ldrlr.) z məqam və qədrini bilməyən kişiyə cəhalət və nadanlıq bəs edər.[15] Təqva və gnahdan əkinmək zərində qurulmuş sarsılmaz əsas və mhkəm dayaq məhv olmaz, camaatın əkdiyi onun təsirindən susuz qalmaz.[16] z evlərinizdə gizlənin (fitnə-fəsad n bayıra ıxmayın) aranızda olan ixtilafları aradan qaldırın, tvbə (Allaha tərəf qayıdaraq pis əməllərdən peşman olmaq) sizin arxanızdadır. (Gnahlardan peşman olduğunuz zaman tvbəyə qayıdın, o sizdən ayrı deyil.) He bir şkr edən (nemət grdkdə) Pərvərdigarından başqasına həmd və şkr etməsin (nki btn nemətlər Ondandır.) He bir məzəmmət edən də (bir şər grdkdə) zndən başqasını məzəmmət etməsin.[17] 17-ci xtbə İmam Əli əleyhis-salamın camaata hkmranlıq edən, amma bu vəzifəyə layiq olmayan kəslər barəsində kəlamlarındandır. Məxluqat arasında Allahın ən dşmən bildiyi (Haqqın rəhməti he vaxt halına şamil olmayan) iki şəxsdir: (Əvvəl) Allahın (itaətsizlik etdiyinə və asi olduğuna grə) zbaşına buraxdığı şəxs. Belə ki, (bu cr şəxs istədiyi hər bir şeyi etdiyinə grə) doğru yoldan azıb, bid ət yaradan szə, camaatı azğınlığa dəvətə rək bağlayıb (dində olmayan bir şeyin dində yaranmasına səbəb olacaq sz danışmağı sevir, camaatı azğınlığa və pis əməllərə vadar edir). Beləliklə, bu kişi onun vasitəsi ilə fitnəyə dşən şəxs n fitnə-fəsad səbəbidir. Ondan əvvəl doğru yolla gedənlərin (kitab və snnəyə əməl edənlərin) yolundan azandır, sağlığında və lmndən sonra ona tabe olan şəxsləri azdırandır. (Azdırdığına və gnaha saldığına grə) başqalarının gnah ykn daşıyır və eyni zamanda z gnahlarının da girovundadır. (İkinci) nadanlıqları zndə birləşdirən (və onların vasitəsi ilə) nadan camaatı azdıran şəxsdir. Fitnə-fəsadın qaranlıqlarında (onun n nicat yolunun olmamasından) xəbərsizdir. (Camaatın arasını) dzəldərkən kordur. (Onların necə islah olunacaqlarını bilmir) Avamlar onu alim adlandırır, halbuki o, nadandır. Hər səhərini azlığı oxluğundan daha yaxşı olan şeyi artırmaq istəyi ilə adı. Ona atdıqda isə iylənmiş su ilə doydu, boş mətləblərlə doldu.[18] Camaat arasında hkm vermək n əyləşib zndən qeyrisi n anlaşılmaz olanları anladığını gman edir (hər bir mbahisəli məsələnin və ətinliyin həllinə hazırdır). Əgər ətin məsələlərdən biri ondan soruşulsa, cavabında z rəyinə əsaslanaraq boş və mənasız szlər dzb-qoşar (szlərinə uyğun hkm verər) və verdiyi cavabın doğruluğuna əmin olar. Onun (camaatı aldatmaq n) şbhəli məsələləri (bir-birinə) qarışdırması hrməyin tor hrməsinə bənzəyir.[19] Doğru hkm verdiyini və ya xəta etdiyini bilməz. Əgər doğru hkm vermiş olsa belə, xəta etməyindən qorxar. Əgər səhv etmiş olsa midvar olar (ki, camaat) dzgn hkm verib (desin). Nadandır və nadanlığı ilə də oxlu səhv edir. Gzlərinin nuru atmır (cəhalət və nadanlığın zlmətində əlacsız qalıb, hansı yolla gedəcəyini bilmir) və nn grməyən dəvələrə ox minir (ətin məsələlərdə mat-məəttəl qalır, nə cavab verəcəyini bilmir). Nadanlığına grə qəti cavab verə bilmir (dedikləri təxəyyl əsasındadır. He bir məsələdə elmi və yəqinliyi yoxdur). Hədisləri (məlumatsızlığı, səhihliyini və batilliyini başa dşməməsi səbəbindən) kləyin quru və faydasız otları dağıtması kimi gyə sovurur (hədislərdəki məqsədi başa dşmr və onlardan harada istifadə yerini bilmir, hədisləri səbəbsiz olaraq hər yerdə danışır). Allaha and olsun, ona verilən suala cavab vermək gcndə deyil (elm və bilikdən bəhrələnməyib). (Camaatın din və dnya işlərindən) ona həvalə olunana ləyaqəti atmır. znn inkar etdiyi şeyi başqa birisinin bildiyini gman etmir.[20] Başqa birinin onun dediyinə zidd biliyinin olduğuna inanmır (zn hamıdan daha bilikli sandığından, kimsənin onun dediyinin əksinə sz olduğunu gman etmir). Hər hansı bir məsələ ona qaranlıq qaldıqda (məsələnin cavbında ilişib qalanda), onu bilmədiyini başa dşdkdə (bilənlərdən) gizlədər və (o bilmir deməsinlər deyə) aşkarlamağa qoymaz. Onun zlm və sitəmlə verdiyi hkmlərə grə axıdılan nahaq qanlar dilə gələrək fəryad əkirlər. Miraslar (haqsız yerə z sahiblərinə atmadıqlarına grə) onun zlmnn əlindən uca səslə nalə əkirlər. Cəhalət və nadanlıqla yaşayan, azğınlıqla lən dəstədən Allaha şikayət (z dərdlərimi izhar) edirəm. Doğru oxuduqda və onda he dəyişiklik etmədikdə onlar n Allahın kitabından daha kasad və dəyərsiz mal yoxdur. Təhrif və dəyişiklik etdikdə (z batil qərəzlərinə uyğun tə vil etdikdə) ondan qiymətli və geniş yayılmış başqa bir mal olmaz. Onlar n yaxşı işlərdən pis və pis əməllərdən yaxşı olan iş yoxdur. (nki onların qərəzli məqsədləri dində qadağan edilmiş şeylərlə bağlıdır.) 18-ci xtbə İmam Əli əleyhis-salamın əks fətva verən (hkm şəriət dəlilləri ilə deyil, qiyas əsasında, z rəyləri ilə verən) ləmaları məzəmmət etdiyi kəlamlarındandır. ləmaların birindən dinin əhkamı barəsində bir məsələ soruşulduqda, o, z rəyi əsasında fətva verir, həmin məsələ digər qazıdan soruşulduqda, onun fətvası birinci qazının fətvasının əksinə olur, bu zaman bir-birinə zidd hkmlərilə onları qazı təyin edən rəhbərin ətrafına toplanırlar (onun təsdiq etməyini istəyirlər). Qazılar qazısı onların, Allahı, bir, Peyğəmbəri bir, Kitabı bir olduğu halda hamısının rəyinin dzgn olduğunu syləyir.[21] Allah-təala onlara (eyni bir məsələdə) ziddiyyətli fətva verməyə əmr edibmi ki, onlar da onun gstərişinə itaət ediblər? (Ziddiyyət, heyrət və sərgərdanlığın səbəbidir, belə bir işə isə əmr verməyin Allah-təalanın şəninə layiq olmadığı aydındır.) Ya onları ziddiyyətdən əkindirib, onlar isə itaətsizlik və gnah ediblər? (Belə isə qazılar qazısının fikir ziddiyyətlərini dzgn hesab etməsi və onların hamısının doğruluğuna hkm verməsi yersizdir.) Yaxud da Allah-təala naqis bir din gndərib, onu tamamlamaq n onlardan kmək istəyib? (Bu da dzgn deyildir, nki Xaliqin məxluqdan kmək istəməsi ağıla ziddir.) Və ya zlərini Allaha şərik bilib (z rəylərinə əsasən istədikləri kimi) hkm verirlər və O da razıdır? (Bu da batildir. nki Allahın he bir şəriki olmadığı aydındır.) Və ya Allah-təala tam bir din gndərmiş, (qazıların ixtilafının səbəbi budur ki,) Allahın rəsulu (səlləlahi əleyhi və alih) isə onun təbliğində və atdırılmasında bir nqsan etmişdir? Halbuki (belə deyildir, nki) Allah-təala (Qur ani-Kərimdə Rəsulu vasitəsi ilə camaata Ən am surəsinin 38-ci ayəsində) buyurub: Biz Qur anda he bir şeyi əsirgəməmişik (deməli olduğumuzu demişik). وَ قاَلَ فِيهِ تِبْيانُ كلِّ شىءٍ yəni, orda hər bir şeyin bəyan olunduğunu buyurub[22] və xatırladır ki, Qur anın bəzi hissələri başqa hissələrini təsdiq edir, onda he bir ixtilaf yoxdur, beləliklə, (Nisa surəsinin 82-ci ayəsində) buyurub: Əgər bu Qur an Allahdan qeyrisi tərəfindən olsaydı (necə ki, kafirlərin və mnafiqlərin onun Allah tərəfindən deyil, bir insan tərəfindən bəyan edildiyinə etiqadları vardır) onda oxlu ziddiyyətlər tapardınız.[23] Qur ani-Kərimin zahiri heyrətamiz və gzəl, batini isə dərin və sonsuzdur (belə isə hər kəs onun sirlərini əldə edə bilməz), qəribəlikləri (incəlikləri və sirləri) tkənməzdir (onları yrənmək n nə qədər alışılsa belə tkənməz), qaranlıqlar (cəhl, nadanlığı və şbhələrin qaranlığı) ondan başqa he nə ilə aradan qaldırılmaz. 19-cu xtbə İmam Əli əleyhis-salamın Əş əs ibn Qeysə kəlamlarındandır. Həzrət Kufə şəhərində minbərdə xtbə oxuyarkən, xtbə əsasında dediyi bəzi szlərə Əş əs etiraz etdi[24] və dedi: Bu sz Həzrətin zərərinə tamamlandı və he bir faydası olmadı. Həzrət ona sərt bir nəzər salaraq buyurdu: Hansı bir şey səni nəyin bizim zərərimizə, nəyin xeyrimizə olduğundan agah etdi? Allahın lənəti (Onun rəhmətinin uzaqlığı) və lənət edənlərin lənəti, qarğışı sənə olsun, ey, toxucu oğlu toxucu. Ey kafirin oğlu mnafiq![25] Allaha and olsun, bir dəfə kfr zamanı, bir dəfə də İslamın zamanında əsir oldun. Bu iki əsirliyin he birində nə var-dvlətin, nə əsil-nəcabətin və nə də byklyn səni xilas edə bildi.[26] z qvmn qılınca (lmə) ynəldən, onları lmə tərəf qovan kişi yaxınlarının onu dşmən bilmələrinə, yadların isə ona etimad etməmələrinə layiqdir. (Seyyid Rəzi buyurur): Deyirəm: O Həzrətin məqsədi budur ki, Əş əs bir dəfə kafir olarkən əsir olmuşdur, bir dəfə də İslama gəldikdən sonra əsir olmuşdur. Amma Əş əsi məzəmmət edərkən qılıncı z qvmnə ynəldən şəxs dedikdə o Həzrət Yəmamədə Əş əs ilə Xalid ibn Vəlidin hadisəsini nəzərdə tutur. Əş əs o şəhərdə z qvmn aldatdı, hiylə işlətdi və Xalid onların hakimiyyətini ələ keirdi. Bu hadisədən sonra onu عُرْفُ النّار, yəni, alovun ucalığının nişanəsi adlandırdılar. Onların arasında məkr və hiylə işlədən bu adla ağırılırdı (yəni, məkr edən z alovunun nişanəsidir, ona yaxınlaşan oda dşər). 20-ci xtbə İmam Əli əleyhis-salamın xtbələrindəndir (gnahkarları lmdən sonrakı ətinliklərlə agah edir, sanki buyurur: Ey, İlahi gstərişlərə əməl etməyən kəslər). Əgər siz llərinizin gzləri ilə grdklərini gznz ilə grsəniz, mtləq qəmgin olarsınız və ahu-zar edərsiniz, (Allahın əmr və qadağanını) eşidər və itaət edərsiniz, lakin kemişdəkilərin grdkləri şeylər sizdən gizlindir (Buna grə də ahu-zar etmir, qorxmur və Allaha, onun Rəsuluna və haq olan xəlifəsinə itaət etmir və tabe olmursunuz). Tezliklə (kemişdəkilərin grdklərini siz də grəsiniz deyə) pərdə qaldırılacaq. Həqiqətən grən olsanız, gzlərinizi aıblar, eşidən olsanız qulaqlarınızı aıblar, əgər hidayət qəbul etsəniz (sizə doğru yolu gstəriblər), hidayət olunmusunuz. Həqiqətən deyirəm: ibrətlər sizə (peyğəmbərlər vasitəsi ilə) aşkar edildi, qadağan olunmuşdan siz əkindirildiniz (belə isə zrxahlıq yeri qalmayıb) səmavi elilərdən (mələklərdən) sonra insandan başqa he kəs Allah tərəfindən haqqı təbliğ etməyəcək.[27] [1] O Həzrətin oğlu Məhəmməd anası Cə fər ibn Qeysin qızı Xəvlənin bəni-Hənifə qəbiləsindən olmasına grə ibn Hənəfiyyə kimi məşhurlaşmışdı. [2] Cəməl dyşndə və Bəsrə fəth edildikdə Həzrət buyurdu ki, carı şəhər əhalisini cmə namazına ağırsın. Cmə gn hamı toplaşıb O Həzrətlə bir came məsidində namaz qıldılar. Sonra Həzrət qiblənin divarına sykənərək dayandı. Allaha həmd-səna etdikdən, Həzrət Peyğəmbərə salamdan, mmin kişi və qadınlar n istiğfar etdikdən sonra bu kəlamları buyurdu. [3] Cəməl dyşndə Aişənin kəcavəsini zirehlə rtb dəvəyə mindirmişdilər, qoşunun arasında bayraq əvəzi kimi saxlayıb ətrafına yığışmışdılar. Aişə onları dyşə həvəsləndirir, onlar isə kəcavənin başına fırlanaraq meydan oxuyur və həlak olurdular. Bykləri isə fəxrlə dəvənin cilovunu tutur, hər biri torpağa dşdkcə başqa birisi onun yerini tuturdu. Nəhayət, kəcavə və dəvəyə oxlu yaralar vuruldu. Dilsiz-ağızsız heyvan hadisənin dəhşətindən və yaralarının yanğısından fəryad edirdi. Onlar, dəvə ayağı vurulub artıq ayaq stə dayana bilməyənə qədər daha da ox toplanıb dəvəni dvrəyə aldılar. Həzrət Əli buyurdu: Onu şeytan saxlayıb, onu qılınclayın Qılınc vurulduqca dəvə yerə yıxıldı və camaat qadı. Deməli, din və dnyalarının məsləhətini bir qadının ixtiyarına verən, dəvəyə tabe olanlar alcaq insanlardır. [4] Dənizə yaxınlığı oxlu qorxulu xəstəliklər, mədə pozuntularına səbəb olurdu və bunun nəticəsində də zehni gerilik, dşncəsizlik və ktlk yaranırdı. [5] nki ya sizinlə birlikdə olduğundan, ya da sizləri gnahdan əkindirmədiyinə grə gnaha dşər. Hər iki halda z z gnahının əsirinə evrilmişdir. [6] Deyirlər ki, bu hadisədən sonra Bəsrə iki dəfə su altında qalmışdır. İlk dəfə əl-Qadir-Billahın xəlifəliyi dvrndə, ikinci dəfə isə əl-Qaim-Biəmrillahın dvrndə yksəklikdə tikilmiş came məscidinin ıxıntılarından başqa btn şəhəri su basmışdı. Nəql olunur ki, bu xtbənin sonunda Həzrət Bəsrə camaatına rək-dirək verərək buyurmuşdur: Məqsədim budur ki, shbətimdən ibrət alasınız və bir daha zəmanənizin İmamına qarşı qiyam etməyəsiniz. [7] Dşncəsizliyiniz və nadanlığınıza grə sizi z hədəfinə evirib, malınızı yeyən və sizi ətinliyə salan zgə qoşununu z diyarınıza buraxdınız. [8] Əgər haqqa gz yumub, Allah və Peyğəmbərin buyurduqlarına itaət etməsəniz aranıza fitnə-fəsad dşəcək. Sizin əzizləriniz xar, xar olanlarınız əziz olana qədər alt-st olacaqsınız. [9] Bu zhur vaxtında və haqq dvlətinin zamanında olar. [10] Zhurdan başqa vaxt haqqın batili aradan gtrməsi ətindir. Buna grə Həzrət bunları buyurmuşdur.) [11] Fəsahət sahiblərinin O Həzrətin bəyanının gzəlliyinə olan heyranlıqları Həzrətin kəlamını dəqiq və incəlikləri ilə dərk edə bilməyində olan xudpəsəndliklərindən oxdur. nki O Həzrətin szlərində ağlın, bəsirətin nuru ilə dərk etdiyi və dilin bəyan etməkdə aciz qaldığı kifayət qədər yeniliklər var. [12] Hansı əməlin insanı Cənnətə ynəltdiyini, hansı əxlaqın Cəhənnəmə gndərdiyini bilən. [13] Sonra əhalini qismə blr. [14]Bu blgn byk Allah Qur ani-Kərimdə Fatir surəsinin 32-ci ayəsində buyurmuşdur: فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِّنَفْسِهِ وَمِنْهُم مُّقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ Bəndələrimizdən bəziləri z nəfslərinə zlmkardırlar və onlar batil yola dşr və pis işlər grrlər. Bəziləri yaxşı və pis işlərində mtədildirlər. Bəziləri də Allahın izni və fərmanı ilə yaxşı işlərdə ndədirlər. [15] nki cəhalətin z mənasız iddialarda bulunmaq, yalan syləmək və Allaha inanan insanlara əziyyət vermək kimi bir sıra digər nadanlıqlara gətirib ıxarır. [16] Təqvaya əsaslanan etiqad mhkəmdir və dşmənin təbliğatı nəticəsində aradan getməz. Təqvasız olan, kiicik səbəbdən məhv olan və quruyan əkin və əməldən fərqli olaraq, təqva əsasında edilən əkin, əməl fitnə-fəsadın istisindən qurumayacaqdır. Allah-təala Qur ani-Kərimin Tvbə surəsinin 109-cu ayəsində buyurur: أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوى مِنَ اللّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَم مَّنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَىَ شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ z dininin bnvrəsini təqva və gnahdan əkinmək zərində qurub Allahın razılığını istəyən yaxşıdır, yoxsa dininin bnvrəsini axan selin altını boşaltdığı və dağılmaq ərəfəsində olan ayın kənarında qoyan? Deməli, o Cəhənnəm atəşində kb məhv olacaqdır. [17] nki şər onun z tərəfindəndir, zn ona dar edib. Allah-təalanın Qur ani-Kərimin Nisa surəsinin 79-cu ayəsində buyurduğu kimi: مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِكَ Sənə atan yaxşılıqlar Allah tərəfindəndir, sənə atan pisliklər isə sənin tərəfindəndir. Gnahların və pis əməllərin buna səbəb olub. [18] Szn və əməlini haqqa qarşı qoyan, iylənmiş su kimi zərərli olan şeyləri topladı. nki iylənmiş zərərli su susuzluğu yatırmamaqdan əlavə mxtəlif xəstəliklərə də səbəb olur. [19] Hrmək miləyi ovlamaq n ağzının suyu ilə tor hrdy, bu tor, mhkəm əsası olmadığına grə, xəfif bir kləyin əsməsi ilə dağıldığı kimi həmin şəxsin mənasız szləri də doğru-drst əsası olmadığından czi bir irad tutmaqla aradan gedər, sylədiklərində tərədddə qalar. [20] Cəhalətinə grə bilmir və bildiyini iddia edir. Ona məlum olmayanın başqalarına da məchul olduğunu və he bir həll yolu olmadığını gman edir. [21] Belə isə bir məsələnin hkmn ziddiyyətlə bəyan etmək nə ndr? Qazılar qazısının btn bu ziddiyyətlərin dzgnlyn təsdiq etməsi nəyə əsaslanır?! [22] Bu cmlə Allah-təalanın Nəhl surəsinnin 89-cu ayəsində buyurduğunun məzmunudur. Orada buyurur: وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِّكُلِّ شَيْءٍ Sənə hər bir şeyi bəyan edən Qur anı gndərdik. [23] nki insan kəlamı ləfz və məna cəhətdən səhvsiz və xətasız deyil. Qur anda məna cəhətdən bir-birini inkar edən və nəzm fərqi kimi ziddiyyətlər tapılmaması onun insan tərəfindən deyilməməsinə dəlildir. Bu bəyan olunanlardan o da məlum olur ki, Allahın Rəsulu hkmlərin atdırılmasında nqsana yol verməyib və Allahın kitabına olan cəhl və nadanlıqdan başqa he bir şey qazıların ziddiyyətinə səbəb olmayıb. Əlbəttə, belə şəxslər hkm verməyə layiq deyillər. [24] O byk şəxsiyyət nitqində Maviyə ilə mharibədə iki hakimdən danışırdı və bu zaman Həzrətin səhabələrindən biri ayağa qalxaraq dedi: Bizi iki hakimi qəbul etməkdən əkindirib sonra ona icazə verdin. Bilmirik, bunlardan hansı biri daha yaxşıdır. Sonra Həzrəti-Əmir əlini əlinə vuraraq buyurdu: هَذَا جزآءُ مَنْ تَرَكَ الْعُقَدَةَ Bu heyrət və sərgərdanlıq z işlərində dşncə və ehtiyatı əldən verərək məni iki hakimin dediklərini qəbul etməyə məcbur etdirən sizlərin cəzanızdır. Əş əs Həzrətin məqsədini başa dşməyərək Onun bu məsləhətdən uzaq qalaraq, ehtiyatı əldən verdiyimə grə mənim cəzamdır deyə buyurduğunu gman etdi. [25] Həzrət Əş əsi etiraz etdiyinə grə deyil, onun sahabələri arasında olmasına baxmayaraq, nifaqdan əl əkməməsinə, həmişə ikizllk etdiyinə grə lənətləmişdi. Mnafiq şəxs lənətə layiqdir Allah-təalanın Qur ani-Kərimini Bəqərə surəsinin 159-cu ayəsində buyurduğu kimi: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِن بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَـئِكَ يَلعَنُهُمُ اللّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ - yəni, Kitabda camaat n bəyan etdiyimizdən əlavə, gndərdiyimiz aydın və yolgstərən nişanələri gizlədənləri Allah və btn lənət edənlər lənətləyirlər. Bəzi tarixilərin əsərlərində Əş əs və atasının Yəmən parası toxuduqları gstərilir. Uzun mddət fasiləsiz para toxumaq əqli atışmazlığa və səfehliyə gətirib ıxartdığından Həzrət onu bu adla məzəmmət etmişdir. Bəzi kitablarda isə qeyd olunur ki, o, Kində qəbiləsinin byklərindən idi. Yol gedərkən lovğalığından iyinlərini atardı. Belə hərəkətə isə ərəb dilində حِياكَة deyirlər Həzrət də buna grə onu məzəmmət edir. Hər halda nitqinin bu hissəsində Əş əsin əqli atışmazlığını məzəmmət etmişdir. [26] O, kfr zamanı Murad qəbiləsi tərəfindən ldrlmş atasının qanını almaq n etdiyi mharibədə məğlub olaraq əsir gtrlmşd. Nəhayət, min dəvə fidyə verərək əsirlikdən azad oldu. Ondan sonra yetmiş kişi ilə Həzrət Peyğəmbərin qulluğuna mşərrəf olaraq İslam dinini qəbul etmişdir. İslam dvrndə əsir olmağının səbəbi isə budur ki, Həzrət Peyğəmbərin vəfatından sonra mrtəd oldu. O vaxt Həzərmoutda yaşayırdı. Həmin məntəqənin əhalisinin zəkat verməsinə mane oldu və Əbu-Bəkrə bey ət etmədi, sonra Əbu-Bəkr Ziyad ibn Lubəydi bir dəstə ilə onunla dyşə gndərdi. Əş əs qalaların birində mhasirəyə dşənə qədər onlarla vuruşdu. Ziyad isə onunla sərt davrandı. Onun və ona tabe olanların suyunu kəsdi. Sonra Əş əs z və on nəfər qohumu n pənah istədi ki, barələrində hkm ıxartmaq n onu Əbu-Bəkrin yanına aparsınlar. Pənah aldıqdan sonra Ziyadı və qoşunlarını qalaya buraxdı, onlar qalaya daxil olan kimi oradakıları ldrməyə başladılar. Onlar dedilər: Siz bizə pənah vermisiniz. Ziyad dedi: Əş əs z və on nəfərdən başqa he kəs n pənah istəməyib Beləliklə də, onları ldrdlər. Ziyad Əş əsi və on nəfəri əsir gtrb Əbu-Bəkrin yanına gndərdi. Əbu-Bəkr onu bağışladı və Əbu Quhafənin qızı, z bacısı mm Fərvəni ona ərə verdi. Ondan vladı oldu: Məhəmməd, İshaq və İsmayıl. Məhəmməd ibn Əş əs həmin şəxsdir ki, sonralar Kərbəlada Seyyidş-Şhədanın qanının tklməsində iştirak etdi. Xlasə, Əş əs ağılsızlığı zndən z qvmn lmə verdiyi n İmam bunları buyurdu. [27] İnsanları hidayət və agah etmək insanın əli ilədir, belə isə mələklərin sizə nazil olub İlahi əhkamı təbliğ etməsini gzləməməlisiniz.